Over onderduikers in de Wijdewormer, de polder als vluchtplek, en van stille helden
We leven al weer tachtig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Helaas is ‘oorlog’ nog steeds een actueel onderwerp. Wie zijn geschiedenis kent is beter voorbereid op de toekomst, zou je zeggen. Maar anno nu vluchten nog steeds veel mensen vanwege oorlogsdreiging naar ons ‘veilige land’. Maar ons land was niet altijd zo veilig…
Toen wij zelf in oorlog waren (1940-1945) doken mensen die voor hun vrijheid vreesden onder. Onderduiken betekende tijdens de Tweede Wereldoorlog dat men zich vaak voor langere tijd verborg om niet door de politie of Duitsers te worden opgepakt. Op het hoogtepunt waren er alleen al in Nederland ruim 350.000 mensen ondergedoken. Een wel heel bekende onderduikster was natuurlijk Anne Frank, in Amsterdam. Zij is bekend omdat haar verhaal wereldwijd verteld en verspreid is. Maar hoe was dat in onze Wijdewormer? Wie waren onze stille helden?
Welnu, ook in de Wijdewormer werd op verschillende plaatsen aan onderduikers een schuilplaats geboden. Dat ging natuurlijk niet met een publicatiebord of iets dergelijks, zwijgen is immers goud. Daarom zijn veel verhalen -nog- niet bekend en dus ook niet gepubliceerd. Veel verhalen zijn dan ook ‘van horen en zeggen’ en van de ene naar de andere generatie overgedragen. Niet alles is even goed gedocumenteerd of er zijn documenten veiligheidshalve vernietigd. Dan is er altijd enig risico als het gaat om het waarheidsgehalte. Dat u dat maar weet….. Maar wij vertellen deze bevindingen met louter goede bedoelingen, en als u meer -of beter- weet: vertel het ons.
Laten we beginnen met de boerderij Marialust van de familie Klaas Dekker, Noorderweg 131. Hier werden notaris Luycks met zijn vrouw en dochter opgevangen. Zij kwamen uit De Rijp en moesten onderduiken uit angst voor vergelding voor het doodschieten van een Duitser. In de Wijdewormer werden zij voorzien van een nieuw legitimatiebewijs, uiteraard met andere namen. Bij controle was hij dus niet meer ‘die notaris uit De Rijp’. Na hun verblijf in Marialust doken zij elders onder. Alleen dochter Lies (toen zestien jaar) bleef een jaar op Marialust. Soms moest Lies, samen met de dochter van Dekker, schuilen bij buurman Klaas Veerman, op nummer 132. De familie Dekker nam veel risico met het opnemen van onderduikers. De familie Luycks was niet de enige die een veilige haven vond. Er kwamen ook regelmatig onderduikers, soms met kinderen, uit Amsterdam. Over de familie Dekker later meer in dit artikel.

De familie Veerman nam nog meer risico. Op Noorderweg 132 werd aan ene Wim Smit toevlucht geboden. Verdere gegevens over deze onderduiker ontbreken helaas. Maar Klaas Veerman deed nóg meer…. Naast onderduikers verborg hij ook veel wapens.
Wapens zijn helaas een noodzakelijk kwaad ten tijde van oorlog. Zo waren er wapens verstopt bij de boerderij van Klok (maar liefst een heel wapendepot van de ondergrondse verzetsbeweging). Ook bij J. Wijhenke (boerderij Vredehof, Noorderweg 81) werden wapens verstopt, en ook bij N. Kramer (Noorderweg 98). Die laatste had daarnaast voorts een schuilplaats voor onderduikers. De familie Klomp aan de Zuiderweg 70 nam zelfs een piloot onder hun hoede en dak.

Op de boerderij van Jo en Dirk de Jong, Zuiderweg 18, zat een onderduiker waarvan we de naam helaas -nog- niet hebben kunnen achterhalen. In een andere boerderij aan de Zuiderweg zat zelfs een hele knokploeg ondergedoken. Één van die leden heette Mobach, voor zover ons bekend.
Piet Visser, Zuiderweg 2, had ook veel wapens verstopt op zijn perceel. Maar op enig moment werd de grond toch wel wat heet onder de voeten en moest Piet zélf onderduiken! De vraag is waar hij dat deed?…. Wij weten het niet. Wie wel? Dat horen we graag, want geschiedenis waarheidsgetrouw levend maken en houden is waar wij voor staan.
Nog meer onderduikers…. Op een boerderij van waarschijnlijk Klaas en Trien Laan zat tussen meerdere onderduikers de Purmerendse politieman Jo van der Meiden.
Velen van ons in de Wijdewormer herinneren zich misschien Leo Haverkort: die was o.m. bestuurslid van DZS en het Oranjecomité, een actief verenigingsman dus. Actief was ie in de oorlog ook, maar dan in het verzet. In die barre tijd kwam hij als onderduiker terecht op Zuiderweg 49, boerderij Veldzicht. Daar woonde destijds de familie Van Boheemen, voordat zij in 1947 naar de Verenigde Staten emigreerden. Hij kreeg verkering met zijn overbuurmeisje Betsie Butter, waar hij later ook mee trouwde. Leo kwam te werk bij de firma Beets en is tot zijn overlijden in de Wijdewormer blijven wonen in het huis van zijn schoonouders.

En wat te denken van het volgende verhaal? Bij de familie Wijnberg van het gemaal Wijdewormer zat vliegenier Victor Krueger verborgen. Victor werd gewond door Wijnberg achterop de fiets naar het ziekenhuis van de Liduïna stichting in Purmerend gebracht, alwaar hij illegaal werd verpleegd. Toen hij was hersteld werd hij naar de familie Schrieken-de Boer in Purmerend gebracht waar hij nog veertien maanden ondergedoken heeft gezeten. In het boek ‘De luchtoorlog boven de Zaanstreek’ van Bram Kemp valt het hele verhaal te lezen. Van harte aanbevolen.

Er zullen nog wel meer onderduikers hier en daar in onze polder gezeten hebben, maar zoals we eerder schreven: spreken is zilver, zwijgen is goud. Met wie kan je dergelijke informatie delen en met wie niet? Welnu, spreken is niet altijd zilver. Neem nu Trijntje Haan – de Boer. Met haar kon je die informatie beter niet delen. Trijntje woonde ten tijde van de Tweede Wereldoorlog ‘dicht bij Neck aan het begin van de Wijdewormer’. Zij kreeg veel bezoek van Duitsers uit de omgeving en had de Duitsers ook gewaarschuwd dat er geregeld jongens naar de boerderij van Kramer, aan de Kanaaldijk, gingen. Volgens Jan Dekker (zoon van eerdergenoemde Klaas Dekker) stond Trijntje Haan regelmatig op de brug bij Neck de omgeving te observeren. ‘Niemand wist eigenlijk waarom ze dat deed. Dat kwam later uit. Eerst wist men ook niet dat er Duitsers bij haar kwamen. Ze woonde namelijk heel eenzaam aan een dijk. Tot één van de jongens uit de knokploeg van Jansen en Van Keulen erop werd gewezen haar in de gaten te houden. Maar helaas, ze waren al te laat’.
De knokploeg van Jansen en Van Keulen kwam tot de conclusie dat Trijntje ‘een vergadering van de ondergrondse op de boerderij van Kramer aan de Kanaaldijk had verraden’. Het trieste verhaal van Pieter Slooten en zijn kompanen is veel en vaker gedeeld. Meer dan terecht! Zie daarvoor op Youtube het betreffende artikel onder het kopje ‘Monumenten Spreken’.

Op Marialust werd na de arrestatie van Pieter Slooten en zijn maten door de knokploeg besproken dat Trijntje moet worden geëlimineerd. Ze moest worden gewurgd of met het mes worden gedood. Aldus geschiedde. Trijntje Haan – de Boer stierf op 13 april 1945 een roemloze dood.
Meer weten? ‘Het Depot’ is geopend elke eerste zaterdag van de maand, van 13.00u tot 16.00u of op afspraak met Piet Gans: 0644634954.
Bronvermelding:
‘mei tot mei’, verhalen over de Tweede Wereldoorlog in de Zaanstreek: ‘De raadselachtige liquidatie
van mevrouw (De) Haan uit Neck’.
Piet Gans en Tom van den Berg
Foto’s:
- Objecten met een oorlogsverleden te zien in ‘Het Depot’
- Boerderij Marialust, Noorderweg 131, fam. Dekker
- Boerderij Kramer Kanaaldijk 57
- Boerderij Noorderweg 81, fam. Wijhenke
- Boerderij Noorderweg 98, fam. B. Kramer
- Boerderij Veldzicht, Zuiderweg 49, fam. Van Boheemen
- Liduïna-ziekenhuis Purmerend

